Dinlərin çoxluğunun mənfi tərəfləri də var (baxır hansı mövqedən yanaşırıq). Məsələn, Azərbaycan kimi ənənəviçi, milli “urra” birliyinin önəmli olduğu, müxtəlifliyi rejim və hökumət üçün təhlükə görən, dövlətçiliyin cəmiyyətdəki fərqli sferalarda (din də bunların arasındadır) monoton birlik hesabına saxlandığı və gəlişdirildiyi məkanlarda dinlərin çoxluğu, milli kimlik və birlik üçün təhlükə görülür. Sözsüz, azərbaycanlılarının hamısının müsəlmançılığı, bir dində olmaları, onların bir qisminin isəvi olması zamanı yarana biləcək problemlərdən yan keçməyə fürsət verir. Məsələn, deyək ki indi islam milli-dövləti kimlik ideyasına qatqıda bulunan faktordur, lakin azərilərin bir hissəsi xristianlaşarsa, islam bu cür faktor olmaq şansını itirər.

Davamı...

Azərbaycanda İslamla yanaşı bu cür keyfiyyət çoxluğuna töhfə verəcək və buna imkanı olan ikinci din məncə məsihilikdir. Bunun bəzi səbəblərindən İsəviliyin İslama yaxınlığını, onun sosial-intellektual bazasının musəvilikdən, zərdüştilikdən daha çox olmasını göstərmək olar: unutmayaq ki, Xristianlıq ən çox daxili müxtəlifliyə malik, son iki əsrin dinə qarşı mənfi münasibətində ən çox soruşdurulan və çək-çevir edilən, Qərbin intellektual-rasional-empirik və s. əqli diskursları ilə ən uzun münasibət-dialoq tarixi olan dindir. Sekularizm, maddiyyatçılıq, elmi fundamentalizm və s. bu kimi paradiqmalar, ideyalar, İslamın və digər dinlərin qapısını döyməzdən öncə Xristianlığı daşa basır.

Davamı...

Mama dilimizdə belə bir qəribanə deyim var: “çoxluq p-xluqdur” özəl bir mövzu, predmet və s.-ni içərmədiyindən sanki universalmış kimi hər haqq-hesabla bağlı işlədilməsi mümkündür bu deyimin. Məsələn, deyək ki, səs-küyün çoxluğu bədənimizdən çıxana çevrilə bilər, bəs fikirlərin çoxluğu necə? Əslində bu deyim çoxluğun problem olmasını və ya problemə çevrilmək imkanını ifadə edir. Necə deyərlər, daha biz nə deyə bilərik ki... . Amma çoxluq hər zaman arzuolunmaz şeyə çevrilməz, çətin də olsa çoxluğu müsbətə, arzuolunana da çevirmək olar. Çoxluq belə demək mümkünsə, sadəcə kəmiyyətcə çoxluq deyil, həm də keyfiyyətçə çoxluq yəni müxtəlifliyin çoxluğu, fərqli olan fikirlərin, ideyaların, düşüncələrin çoxluğudur. Çoxluq həm də bir-iki hərfini oynatmaqla iqtisadi dilə, qavrama az da olsa tərcümə oluna bilər...bolluq şəklində. Çağdaş dünya keyfiyyətli çoxluğu demokratiyanın, keyfiyyətli bolluğu isə iqtisadi gəlişmənin əsası hesab edir.

Davamı...