Beləliklə, qalıcı olan üç şey vardır: İman, Ümid və Sevgi. Bunların da ən üstünü Sevgidir. (Korinflilərə birinci məktub 13:13)
Bibliyanın ən çox sevdiyim, ən çox haqqında düşündüyüm və hər zaman üçün məni ən çox təsirləndirən kitablarından biri Əyyub adlanır. Buna qısaca Əyyubun dastanı və ya kitabı da deyilə bilər. Mən buna dastan deyirəm çünki, bu insan, Allah və şeytan münasibətlərinin gündəlik həyat prizmasında sınan yanğılı, ağrı-acılı anladılması hekayətidir.
Əziz dostlar,
Buna qədər bloqda yazılan bütün ismarışlar və ya postlar əsasən giriş xarakterli olub, bir sıra stereotiplərə və teoloji ittihamlara münasibət açıqlamaq (apologetik aspekt) və eləcə də məsihilik/isəvilik/xristianlıq/məsih inancı haqqında bir sıra elementar bilgilər vermək məqsədi güdürdü.
Bundan sonrakı yazılarda isə bilavasitə məsihiyyət (daha çox iranda işlədilir bu söz) haqqında məlumatlar verməyə çalışacağıq.
Vaxtınız, həvəsiniz və marağınız varsa, lütfən bloqda keçirdiyimiz sorğuya qatılın, cavab verin və həm sizin, həm də bizim maraqlarımız daxilində olan, öyrədici bloq hazırlanmasında bizə məsləhət edin. (suallarla tanış olmaq üçün sağ sütuna diqqət yetirin).
İslamın Məsihiliyə qarşı ortaya qoyduğu və demək olar ki, ən güclü deyə biləcəyim arqumenti məhz təhrifdir. Məsih inancı və kitabı islama görə təhrif olunmuşdur yəni ki, Məsih inancının kökündə duran kitabı – Bibliyanı – dəyişdiriblər, oraya çoxlu əlavələr edilib, bəzi şeyləri çıxarıblar və buna görə də bütövlükdə Məsihilik özü təhrif olunmuşdur. Bibliyanın təhrif olunmuşluğu Qurani-Kərimdə çox istifadə edilir. Yəhudi və Məsihilərin yazıları tamah və ya qısqanclıq niyyəti ilə dəyişməsindən danışır Quran. Bir sıra Məsih təlimlərinin tənqidi də dolayı yolla təhrif ideyası ilə bağlıdır. Məsələn, Qurani-Kərim Bibliyanın, İsanın Yaradandan gələn önəmli kitab, peyğəmbər olduğunu qəbul etsə də Müqəddəs Üçbir təlimini, İsanın ilahiliyi təlimini və s yalan olaraqdan tənqid edir. Onlar ona görə yalan hesab edilir ki əski Əhd və Yeni Əhd dəyişdirilmişdir və bunlar da bu dəyişikliklərin nəticəsi həmin kitablara daxil edilib. Buna baxmayaraq belə, Qurani-Kərim Məsihilərlə müsəlmanlar arasında oxşar inanclara da diqqət çəkir bir sıra yerlərdə isə bu inancın yaxınlığını öz xeyrinə istifadə edir yəni bu oxşarlıqlar Quranın ilahiliyinin sübutu və s. kimi istifadə edilir. Bu o deməkdir ki, Qurani-Kərim Məsihilik və yəhudiliklə oxşar ideyalarını ilahi mənşəli elan edir, fərqli ideya və təlimlərə gəldikdə isə özündəki fərqi haqlı, ilahi mənşəli və doğru, məsihilik və yəhudilikdəki fərqi isə bir çox hallarda yalan, dəyişdirilmiş və gerçəyə uyğun olmayan elan edir. Bu çox maraqlı və tarix boyu rast gəlinən müdafiə strategiyasıdır. İslam bunu Məsihiliyə qarşı edir və bu da başadüşüləndir. Qurani-Kərimi vərəqləsəniz bunun bol-bol şahidi olacaqsınız. Məsihi və yəhudilərlə bağlı ayələr - və bunların bir çoxu həm də teoloji məsələlərlə, söhbətlərə verilən reaksiyanı xatırladır – bunu sübut edir ki, Qurani-Kərim bu dinlərlə dialoqda, onlara rəqib olaraq ortaya gəlmişdir, onlarla dil tapmağa bir yerə qədər cəhd etmişdir. Sonucda isə məhz bu strategiyanı istifadə edərəkdən özünü haqlı, özündən öncəkiləri isə onunla razılaşmayan məsələlərdə haqsız elan edir: Bibliya Allahın təkliyini öyrətdiyi qədər Qurana uyğundur, elə ki üçlük ortaya çıxdı, olur yanlış. İsa Məsihin peyğəmbərliyi məsələsində Quran Bibliya ilə razılaşır, ancaq İsanın çarmıxa gərilməsi məsələsində onu yalan elan edir. Bu yalanlar, dəyişikliklər ona görədir ki, Məsihilik islama görə təhrif olunub. Göründüyü kimi, təhrif islam üçün çox önəmlidir.
Yəqin xəbəriniz var, dünyanın müxtəlif ölkələrindən müsəlman din xadimləri, alimləri bir araya gələrəkdən Məsih inancının din adamlarına açıq məktub yazmışlar. Bu məktubun rəsmi saytı ilə onu imzalayanlarla tanış olun. Bizim Şeyxülislamın da imzası var orda. Məktubun adı hərfi tərcümədə “bizimlə sizin aranızdakı söz”dür və Bibliya ilə Quranın ortaq yönlərini vurğulayaraqdan yer kürəsində sülh-sabitlik, əmin-amanlıq üçün dünyanın bu iki ən böyük dini arasında barışın vacibliyindən bəhs edir. Müəlliflər Quran və Bibliyadan sitat gətirməklə göstərməyə çalışırlar ki, həm Məsihilikdə, həm də İslamda önəmli olan Allahı sevmək, qonşunu sevmək və Allahın təkliyidir.
Məncə bu məktub, əslində müsəlman və məsihilərin bir sözə şərik olmasından bəhs edir. O Söz ki, nə Qurana, nə də Bibliyaya sığacaq qədər bəsit deyil, ondan daha çoxdur, daha mürəkkəbdir, daha incədir və dahiyanə sadədir. Önəmli olan bu şərikli sözü qorumaqda, yaymaqda və gələcəyə ötürməkdə biri-birinin ayağını tapdalamamaqdır.
Məktubu oxumaq üçün keçidlər bölməsindən "...ortaq söz"-ə daxil olun
Müsəlmanların bizə qarşı daha bir iddiaları (stereotip) bizim, yəni Məsihilərin xaçpərəst olmalarıdır. Bu yazıda da həmin bu stereotipdən bəhs edəcəyik. Əslində burda iki əlaqəli məsələ var: 1) ətraf dünyadakı obyektlərə Allah olaraq sitayiş etmə və 2) Allahın ətraf dünyadakı obyektlərdə təsviri və həmin təsvirlərə münasibət, onların ibadətdə istifadəsi. Biz bunlara çox ümumi şəkildə toxunacağıq, çünki oxucuların Məsihi teologiyasının bir sıra məsələlərində hazırlıqlı olmadan bunu tam olaraq qavraması bir qədər çətindir.
Zəhmət olmasa, youtube saytına baş çəkin və orda azəri sözüylə axtarış apararaqdan son günlərin videokliplərini tapıb (tarixinə görə klipləri axtarsanız tapacaqsınız), onların arasından da azəri məsihilərinin oxumalarını, musiqilərini bir neçə dəqiqə seyr edin. Onların arasında məncə biri xüsusilə diqqətçəkəndir.
"Ver sözə ehya ki, tutduqça səni xabi - əcəl,
Eylər hər saət səni ol uyğudan bidar söz"
Əruzun ağır bəhrlərindən birində yazılmış bu beyt Məhəmməd Füzuliyə məxsusdu. Bu aşağıdakı cümlə isə ona deyil, həvari Yühənnaya məxsusdur:
"Başlanğıcda Söz var idi. Söz Tanrıylaydı və Söz Allahdı" (Yühənna 1:1).
Tərcümədə əruzun ahənginə malik olmasa da, qədim yunancada şer kimi axıcılığa və daxili ahəngə malik olan bu cümləni əsrlərcə sonra yazıb-yaradan Füzulinin beyti ilə məhz bu daxili ahəng birləşdirir. Lakin bu daxili ahəngi anlamaq üçün, sadəcə azəricəni və ya qədim yunancanı bilmək yetməz, əruzun fərqli bəhrlərində ahəngi sözə vuran oxunuş qaydalarıyla və qədim yunan mədəniyyətindəki ritorik vasitələrlə tanışlıq lazımdır. Bununla belə, həm bir azərinin, həm də bir yunanın Yuhənnadan və Füzulidən ən azından tərcümədə anlaya biləcəyi bir bağ var ortada: o da sözdür. Onların hər ikisi söz vasitəsilə sözdən bəhs edir. Tərcümə də elə sözdur. Sözü sözdə anlamaq universaldır.
Bu günkü yazımızda Məsihiliklə bağlı daha bir stereotip haqqında fikirlərimi yazacağam. Məsihiliklə bağlı ikinci stereotup Üçbirliyin və ya Müqəddəs Üçlüyün anlaşılması ilə bağlıdır. Öncə onu qeyd edək ki, burda baxılan stereotiplərin hamısı Quranla bağlıdır və bu və ya digər dərəcə Quranda xatırlanılır. Buna əyani sübut Məryəm ananın yəni İsa Məsihi dünyaya gətirən qadının Məsihilərin Allahlarından biri olması haqqında inancdır. İslama görə bu vəhydir, çünki bu Quranda belə yazılıb. Mən bunu stereotip kimi görürəm, çünki Məsihilərin özləri haqqında düşündüklərinə və inanclarına tərs düşür. Bu doğrudur ki, Məsihilər Müqəddəs Üçbirliyə sitayiş edirlər. Lakin bu doğru deyildir ki, həmin Müqəddəs Üçbirlik Məryəm ananı da öz içinə alır.
Bu yazımızda daha öncəki yazıda adını xatırlatdığımız bir stereotipə və həmin stereotipin Məsih gerçəkliyi ilə əlaqəsinə baxacağıq. Məsih gerçəkliyi bu halda Məsihiliyi qavramaq və bu qavramanın Məsihilərin özlərinin gördüyü və qəbul etdiyi Məsihiliyə doğru-yalanlıq baxımından uyğunluğunu anladır.
Məsihilik Allahın bir olduğunu və eyni zamanda da üç olduğunu iddia edir. Bu necə olur? Əvvəla gəlin bir sıra misallara baxaq. Küçədə əlinizə bir daş götürün və onun həm tək, həm də üç olduğunu düşünün. Bu gülüncdür çünki gözünüzlə gördüyünüzə uyğun deyil. Lakin bu faktı və bu fakt üçün başımızdakı insan məntiqini Allaha tətbiq etmək nə qədər məqsədyönlüdür? Mən iddia edirəm ki, Məsihilikdəki Allahın həm bir, həm də eyni zamanda üç olduğunu ən azından prinsipcə anlamaq üçün və buna, qəbul etmək bir tərəfə dursun, sadəcə bir mümkünlük, potensial olaraqdan baxmaq üçün, öncə gerçəklikdəki bir və üç qavramları arasındakı münasibəti təklik və çoxluq, onların əlaqəsi və təzahürü və bu tək-çoxluğun ayrı-ayrı obyektlərlə əlaqəsi şəklində gözdən keçirmək lazımdır. Bir və üç olmaq son nəticədə bir və birdən çox olmaq, yəni bir və bir olmamaq deməkdir, tək və qeyri-tək olmaq deməkdir. Məsihilikdəki Allahın kəmiyyət əlaməti islamda anlaşılan birlik-tövhid anlayışına sığmayacaq qədər incə və mürəkkəbdir.
Sırf formal məntiq baxımından bir şey eyni zamanda yalnız həmin şey ola bilər və başqa şey ola bilməz. Başqa sözlə A eyni zamanda həm A həm də qeyri A ola bilməz. Lakin insanın formal məntiqi, Allah bir tərəfə dursun, dialektik yanaşmada belə özünün məhdudluğunu göztərir.
Gerçəklikdə bir və birdən çox olmaq, bir və bir olmamaq ümumiyyətlə eyni zamanda bir obyekt olmaq və elə həmin obyekt olmamaq daha mürəkkəb şəkildə mövcuddur. Misallara baxaq.
